Philippines khởi xướng điều tra tự vệ đối với gạo nhập khẩu

Trong bối cảnh Philippines là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam trong nhiều năm qua, doanh nghiệp cần chủ động theo dõi diễn biến, chuẩn bị dữ liệu và phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý nhằm giảm thiểu tác động đến hoạt động xuất khẩu trong bối cảnh Bộ Nông nghiệp Philippines khởi xướng điều tra tự vệ toàn cầu đối với sản phẩm gạo nhập khẩu.

Mới đây, Cục Phòng vệ thương mại (PVTM), Bộ Công Thương đã nhận được thông tin về việc Bộ Nông nghiệp Philippines khởi xướng điều tra tự vệ đối với sản phẩm gạo nhập khẩu vào Philippines, căn cứ đơn đề nghị của ngành sản xuất nội địa nước này.

Sản phẩm bị điều tra là gạo nhập khẩu, bao gồm gạo chưa xay xát, gạo đã bóc vỏ (gạo nâu), gạo xay một phần, gạo xay hoàn toàn hoặc gạo vỡ, thuộc các mã trong Chương 1006 của Biểu thuế quan hài hòa ASEAN (AHTN), gồm các mã 1006.10; 1006.20; 1006.30; 1006.40. Thời kỳ điều tra được xác định từ năm 2020 đến tháng 8/2025.

Theo cơ quan điều tra, căn cứ đơn đề nghị của ngành sản xuất nội địa, cùng với số liệu thống kê từ Cơ quan Thống kê Philippines, Cơ quan Hải quan Philippines và các nguồn chính thống khác, Bộ Nông nghiệp Philippines cho rằng có bằng chứng sơ bộ cho thấy khối lượng nhập khẩu gạo đã gia tăng đáng kể và liên tục, cả về tuyệt đối và tương đối so với sản lượng và tiêu thụ nội địa. Sự gia tăng này được cho là đã gây ra thiệt hại lớn cho ngành sản xuất gạo nội địa.

Các dấu hiệu thiệt hại được cơ quan điều tra viện dẫn bao gồm việc ngành sản xuất nội địa mất thị phần, mức độ thâm nhập của hàng nhập khẩu gia tăng, tồn kho thương mại tăng, khả năng tự cung tự cấp giảm, chi phí sản xuất tăng trong khi năng suất không tăng tương ứng, giá bán tại ruộng sụt giảm và bị kìm hãm, diện tích thu hoạch bị thu hẹp và khoảng cách giữa giá bán tại ruộng với giá bán lẻ ngày càng mở rộng.

Đồng thời, cơ quan điều tra cho rằng tồn tại mối quan hệ nhân quả giữa sự gia tăng nhập khẩu và tình trạng thiệt hại của ngành sản xuất nội địa, thể hiện qua việc giá gạo trong nước liên tục giảm do tác động của gạo nhập khẩu và sự lan tỏa của giá gạo nhập khẩu đến giá bán tại ruộng.

Trên cơ sở khuyến nghị của cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp, Bộ trưởng Nông nghiệp Philippines đã xác định rằng đơn kiện và bằng chứng nộp kèm là đủ để khởi xướng điều tra vụ việc. Theo quy định, Bộ Nông nghiệp Philippines là cơ quan tiến hành điều tra giai đoạn sơ bộ. Trong trường hợp kết luận sơ bộ là khẳng định, Ủy ban Thuế quan Philippines sẽ tiến hành điều tra chính thức.

Trên thực tế, Philippines là thị trường xuất khẩu gạo chủ lực của Việt Nam trong nhiều năm qua. Trong nhiều năm liên tục, thị trường này luôn là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm khoảng 40–50% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Thậm chí, có thời điểm quốc gia này nhập khẩu tới 90% lượng gạo nhập khẩu từ Việt Nam, cho thấy mức độ phụ thuộc rất cao của thị trường này vào nguồn cung từ Việt Nam. Điều này cũng đồng nghĩa với việc bất kỳ biến động chính sách thương mại nào từ thị trường này đều có thể tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu gạo của Việt Nam.

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 3 tháng đầu năm 2026, khối lượng xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt 2,3 triệu tấn, thu về 1,11 tỷ USD, tăng 0,2% về khối lượng nhưng giảm 7,8% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025.

Trong đó, riêng thị trường Philippines tiếp tục là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam, với thị phần chiếm 52,6% tổng kim ngạch xuất khẩu.

So với cùng kỳ năm trước, giá trị xuất khẩu gạo 2 tháng đầu năm 2026 sang thị trường Philippines tăng 9,9%, cho thấy nhu cầu nhập khẩu của thị trường này vẫn duy trì ở mức cao, bất chấp những biến động trong chính sách thương mại và sản xuất nội địa.

Trước nguy cơ biện pháp tự vệ có thể được áp dụng với thời hạn lên đến 8 năm, cơ quan chức năng khuyến nghị các hiệp hội và doanh nghiệp cần chủ động theo dõi diễn biến, chuẩn bị dữ liệu và phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý nhằm giảm thiểu tác động đến hoạt động xuất khẩu.

Theo Cục Phòng vệ thương mại, để giảm thiểu tác động trong trường hợp Philippines áp dụng biện pháp tự vệ đối với gạo nhập khẩu với thời hạn có thể kéo dài đến 8 năm, các hiệp hội và doanh nghiệp xuất khẩu gạo cần chủ động xây dựng phương án ứng phó từ sớm.

Mặc dù thời hạn gửi bình luận theo thông báo khởi xướng đã hết, các bên liên quan vẫn có thể trình diện và nộp ý kiến với lý do nhận được thông tin muộn. Đây được xem là bước cần thiết để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp trong quá trình điều tra.

Doanh nghiệp cũng cần theo dõi sát diễn biến vụ việc, chủ động rà soát tình hình xuất khẩu sang thị trường Philippines trong giai đoạn 2020–2025 là thời kỳ điều tra, đồng thời chuẩn bị đầy đủ dữ liệu liên quan để cung cấp thông tin, lập luận và phản biện khi cần thiết. Việc phối hợp chặt chẽ với Cục Phòng vệ thương mại và các nhà nhập khẩu tại thị trường này được đánh giá là yếu tố quan trọng nhằm cùng tham gia ý kiến, trình bày quan điểm với cơ quan điều tra và đề nghị chấm dứt vụ việc.

Theo Cục Phòng vệ thương mại, đây là lần thứ hai sản phẩm gạo của Việt Nam bị điều tra tự vệ tại thị trường Philippines. Trong lần điều tra trước đó, với sự tham gia tích cực của doanh nghiệp và hiệp hội, cùng với sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên và sự hỗ trợ kịp thời của cơ quan quản lý, vụ việc đã được chấm dứt.

Thực tế này cho thấy, khả năng xử lý hiệu quả các vụ việc phòng vệ thương mại là hoàn toàn khả thi nếu doanh nghiệp chủ động tham gia, cung cấp thông tin đầy đủ và phối hợp hiệu quả với cơ quan quản lý ngay từ giai đoạn đầu của quá trình điều tra.