Các cuộc điều tra sau đó trên thị trường cho thấy, đúng là có bàn tay đầu cơ, và thực tế chỉ có một số ít kẻ đầu cơ, nhưng chúng đã khống chế cả thị trường dầu mỏ rộng lớn của thế giới, khiến cho giá dầu vượt ra ngoài tầm kiểm soát.
Theo tờ "Thời báo Oasinhtơn" số ra ngày 21/8, các nhà giám sát thị trường từ lâu vẫn xếp tập đoàn năng lượng Vitol của Thuỵ Sĩ là công ty giao dịch chủ yếu làm công việc giúp các công ty công nghiệp cần mua dầu để hoạt động. Tuy nhiên, khi Uỷ ban về buôn bán hàng hoá giao sau (CFTC) kiểm tra sổ sách của Vitol hồi tháng trước, họ nhận thấy công ty này trên thực tế lại hoạt động như một kẻ đầu cơ, họ sử dụng những hợp đồng mua bán dầu mỏ như một phương tiện để đầu tư kiếm lợi, hơn là một tác nhân trong dây chuyền phân phối dầu lửa. Người ta còn ngạc nhiên hơn khi thấy có thời điểm trong tháng 7/08, Vitol nắm giữ tới 11% toàn bộ các hợp đồng mua bán dầu mỏ trên thị trường hối đoái hàng hoá Niu Yoóc, một thị trường vốn được điều tiết gắt gao.
Phát hiện trên cho thấy các công ty tài chính tư nhân đã đóng vai trò lớn như thế nào trong việc chi phối thị trường dầu mỏ, qua mặt các nhà giám sát. Một số liệu khác của CFTC cho thấy, một khối lượng lớn hoạt động giao dịch thực ra nằm dưới sự kiểm soát của một số rất nhỏ những kẻ đầu cơ. CFTC chỉ nắm được hoạt động thực sự của Vitol sau khi họ bất ngờ yêu cầu công ty này cung cấp chứng từ sổ sách. Và cũng qua các cuộc kiểm tra này, CFTC kết luận rằng các công ty tài chính đầu cơ cho khách hàng của họ, hoặc cho bản thân họ, hiện nắm tới 81% các hợp đồng mua bán dầu mỏ trên thị trường chứng khoán hàng hoá Niu Yoóc, lớn hơn rất nhiều so với số liệu mà Uỷ ban đã công bố trước đây. Tuy nhiên, tỷ lệ này sẽ còn tăng lên khi trong những ngày sắp tới, CFTC sẽ tiến hành kiểm tra quy chế hoạt động của một số công ty giao dịch lớn khác.
Một số nghị sĩ Mỹ, sốt ruột trước tình trạng giá dầu gia tăng, đã đổ lỗi cho các công ty này gây nên tình trạng biến động giá dầu, kể cả đợt tăng giá kinh hoàng hồi đầu Mùa hè này. Nghị sĩ John D. Dingell (đảng Dân chủ) tuyên bố: "Giờ đây người ta thấy rõ là những kẻ đầu cơ trên thị trường giao sau về dầu mỏ đã đóng một vai trò lớn hơn rất nhiều so với điều mọi người vẫn tưởng, và người ta không thể chấp nhận lời khẳng định của CFTC rằng hoạt động đầu cơ quá đáng đã không góp phần làm tăng giá dầu". Ông nói thêm: "Người ta khó có thể hiểu được vì sao CFTC lại có thể cho phép một công ty giao dịch mua trước một khối lượng dầu mỏ lớn như vậy, và vì sao họ đã không kiểm tra tình hình này sớm hơn nữa".
Trong một báo cáo, CFTC đã tránh nêu tên những công ty giao dịch có liên quan đến vụ này, đồng thời không công khai đích danh tập đoàn Vitol. Bản báo cáo của Uỷ ban chỉ nêu khối lượng hợp đồng của một nhà giao dịch không được nêu tên. Tên công ty Vitol tham gia phi vụ này là do hai nguồn tin công nghiệp am hiểu về tình hình nội bộ tiết lộ với báo chí.
Báo cáo của CFTC cho thấy Vitol là một trong những nhà giao dịch dầu mỏ hoạt động hăng nhất trên thị trường chứng khoán hàng hoá Niu Yoóc ( NYMEX ) khi giá dầu lên tới mức kỷ lục. Chẳng hạn, ngày 6/6/08, Vitol đã mua một lượng tài sản khổng lồ thông qua các hợp đồng dầu mỏ khi họ đánh cược rằng giá dầu sẽ tăng. Các hợp đồng này tương đương 57,7 triệu thùng, tức lớn gấp ba khối lượng dầu mà Mỹ tiêu thụ mỗi ngày. Hệ quả là trong ngày hôm ấy, giá dầu đã tăng 11 USD, lên tới 138,54 USD/thùng. Giá dầu thực tế đã lên tới mức đỉnh điểm 147,27 USD/thùng ngày 11/7 trước khi tụt trở lại mức 114,98 USD ngày 20/8.
Báo cáo của Uỷ ban CFTC không nói rõ Vitol đã đặt cọc bao nhiêu tiền để nắm được nhiều hợp đồng như vậy, song theo qui định của NYMEX , khoản tiền đặt cọc này chỉ khoảng 1 tỷ USD, phần còn lại công ty được quyền vay nợ.
Tuy nhiên, những ông lớn tham gia giao dịch hàng hoá lại thường chỉ hoạt động như là những "nhà giao dịch đứng tên", tức là họ chủ yếu đầu tư thay cho các quỹ đầu tư rủi ro, những người có nhiều tiền và các quỹ hưu trí, giúp họ kiếm lợi nhuận mà không phải đứng tên mua một hợp đồng thực tế nào về dầu lửa hay các hàng hoá khác. Một số nhà đầu tư còn thực hiện giao dịch cho các công ty thương mại.
Để mua được những hợp đồng hàng hoá khổng lồ, một số "nhà giao dịch đứng tên" đã hành động sau hậu trường, họ tận dụng ảnh hưởng chính trị và khoảng trống trong khâu giám sát để né tránh những hạn chế và quy định, để qua đó tìm cách thiết lập những thị trường mới không có sự tiết chế và kiểm soát nào. Nhiều nhà giao dịch lớn hoạt động rất năng nổ không chỉ trên thị trường chứng khoán hàng hoá Niu Yoóc, mà cả trên các thị trường tư nhân và thị trường hải ngoại nằm ngoài tầm kiểm soát của CFTC. Cách làm này cho phép các công ty đó có quyền tiếp cận một cách không hạn chế thị trường giao dịch các hàng hoá thiết yếu, trong đó có dầu lửa, bông và ngô.
Bằng cách sử dụng những nhà giao dịch đứng tên như khâu trung gian, các quỹ đầu tư đã đổ tiền vào các thị trường hàng hoá, nâng số tài sản của họ lên tới 260 tỉ USD trong năm nay, so với 13 tỷ USD năm 2003.
Bản báo cáo của CFTC cho thấy, tính đến cuối tháng 7/08 riêng 4 "nhà giao dịch đứng tên" đã nắm trong tay 1/3 tổng giá trị các hợp đồng mua bán dầu mỏ trên thị trường NYMEX, khi họ đánh cược rằng giá dầu sẽ tăng. Các nhà phân tích năng lượng nói rằng các con số này là bằng chứng cho thấy mức độ tập trung quyền lực trên các thị trường lớn như thế nào.
Victoria Dix, nữ phát ngôn tập đoàn Vitol từ chối trả lời các câu hỏi. Thông qua Dix, Vitol chỉ đưa ra tuyên bố rằng họ vẫn chưa làm việc với CFTC liên quan đến việc uỷ ban này đánh giá lại hoạt động kinh doanh của họ, và rằng quy chế giao dịch của họ hiện tại vẫn không thay đổi. Về phần mình, CFTC cho biết họ không gặp gỡ riêng các công ty nằm trong danh sách được xếp hạng lại. Trên Website của mình, Vitol cho biết họ có mức thu nhập 100 tỷ USD mỗi năm.