Nam Phi cân nhắc thắt chặt kiểm soát nhập khẩu đường để bảo vệ ngành sản xuất nội địa

Theo dữ liệu từ Cơ quan Thuế Nam Phi (SARS), trong 5 tháng đầu năm 2026 (từ tháng 1 - tháng 5), nước này đã nhập khẩu 94.984 tấn đường, tăng mạnh so với mức 55.213 tấn cùng kỳ năm 2025. Hiệp hội Đường Nam Phi (SASA) ước tính, sự cạnh tranh gay gắt từ đường nhập khẩu đã khiến ngành sản xuất nội địa thiệt hại khoảng 1,6 tỷ Rand trong niên vụ 2025/26.

Trước tình hình này, chính phủ Nam Phi đã tiến hành điều chỉnh mức giá tham chiếu tính thuế nhập khẩu.

Đề xuất từ phía người trồng mía: SASA kêu gọi Ủy ban Quản lý Thương mại Quốc tế (ITAC) tăng giá tham chiếu từ 680 USD lên 905 USD/tấn để nâng cao mức bảo hộ.

Đề xuất từ doanh nghiệp chế biến: Hiệp hội Đồ uống Nam Phi kiến nghị giảm giá tham chiếu để hạ chi phí nguyên liệu.

Quyết định của chính phủ: Chính phủ quyết định chốt mức giá tham chiếu ở 785 USD/tấn, đẩy thuế nhập khẩu tăng từ 4,83 Rand/kg lên 6,97 Rand/kg kể từ tháng 8. Quyết định này phản ánh nỗ lực cân bằng của chính phủ giữa việc bảo vệ sinh kế nông dân và giảm bớt gánh nặng chi phí cho các nhà sản xuất đồ uống.

Hiện tại, chính quyền Nam Phi đang tiếp tục cân nhắc các biện pháp kiểm soát nhập khẩu bổ sung, dù quy mô và thời điểm ban hành cụ thể vẫn chưa được công bố chính thức.

Việc điều chỉnh thuế quan diễn ra đúng thời điểm các nhà máy ép mía trong nước gặp nhiều trục trặc vận hành. Một cuộc đình công kéo dài nhiều tuần ngay trong giai đoạn cao điểm thu hoạch đã làm ngưng trệ hoạt động ép mía. Sự cố này buộc văn phòng Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) tại Pretoria phải hạ dự báo sản lượng đường của Nam Phi, đồng thời giảm dự báo lượng đường nhập khẩu do thuế quan tăng cao.

Tình trạng này đưa các doanh nghiệp sản xuất thực phẩm và đồ uống vào thế khó khăn kép, vừa phải gánh chịu chi phí đường nhập khẩu gia tăng do thuế mới; vừa đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn cung đường từ các nhà máy nội địa. Cuộc đình công kéo dài ngay mùa cao điểm ép mía đã làm suy yếu năng lực cung ứng nội địa, biến đợt tăng thuế thành rào cản chi phí lớn cho các doanh nghiệp thực phẩm.

Bên cạnh giải pháp thuế quan ngắn hạn, chính phủ Nam Phi đang nghiên cứu chiến lược dài hạn nhằm chuyển đổi ngành mía đường. Phát biểu trước cuộc đối thoại của người trồng mía tại Mzinti ngày 30/10/2026, Thứ trưởng Bộ Thương mại, Công nghiệp và Cạnh tranh Nam Phi - ông Zuko Godlimpi - cho biết, sản xuất ethanol trộn nhiên liệu; phát triển nhiên liệu hàng không bền vững (SAF); sản xuất nhựa sinh học (bioplastics); thúc đẩy phát điện từ phụ phẩm mía đường là những hướng đi tiềm năng để đa dạng hóa việc sử dụng mía đường.

Việc chủ động nghiên cứu sản xuất ethanol, SAF và nhựa sinh học cho thấy, Nam Phi đang nỗ lực giảm bớt sự phụ thuộc thuần túy vào đường thực phẩm, hướng tới mô hình chuỗi giá trị mía đường đa dạng và bền vững hơn.

Dù vậy, các cơ hội chuyển đổi này vẫn đang trong quá trình xem xét và cần thêm thời gian triển khai. Trong ngắn hạn, người trồng mía Nam Phi vẫn chịu áp lực lớn từ năng lực chế biến hạn chế của các nhà máy trong nước và sức ép cạnh tranh từ đường nhập khẩu.