Theo số liệu của Vụ Kinh tế công nghiệp (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) về tình hình sản xuất kinh doanh ngành công nghiệp 3 tháng đầu năm 2010, mức nhập siêu quý I/2010 ước lên tới 3,6 tỉ USD.Con số cao hơn khoảng 1 tỉ USD so với dự báo của bộ này và chiếm tới 25,6% kim ngạch XK. Đây là mức tăng khá cao so với chỉ tiêu khống chế nhập siêu chỉ được dưới 20% kim ngạch XK mà Quốc hội đã thông qua và Thủ tướng Chính phủ cũng có văn bản chỉ đạo.
Được biết, XK quý I ước đạt 14,1 tỉ USD, giảm 1,6% so với cùng kỳ năm trước, nhưng kim ngạch nhập khẩu(NK) cả nước 3 tháng đầu năm ước đạt 17,6 tỉ USD, tăng 38,4% so với cùng kỳ năm 2009. Nguyên nhân là do nhiều mặt hàng XK có giá trị lớn đã giảm sản lượng và kim ngạch XK như dầu thô đạt 2,24 triệu tấn, giảm 46,8% và bằng 24,7% kế hoạch năm 2010; than đá đạt 4,73 triệu tấn, giảm 15,5%; đá quý, kim loại quý và sản phẩm đạt 48 triệu USD, chỉ bằng 1,9% so với cùng kỳ năm 2009.
Mặc dù đã có nhiều mặt hàng có kim ngạch XK tăng rất mạnh như dây và cáp điện đạt 292 triệu USD, tăng 119,5%; sắt thép và sản phẩm đạt 372 triệu USD, tăng 72,2%; máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng đạt 630 triệu USD, tăng 66,7%; máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 703 triệu USD, tăng 40,9%; sản phẩm nhựa đạt 210 triệu USD, tăng 20,7%; dệt may đạt 2,16 tỉ USD, tăng 12,3%; giày dép đạt 1,03 tỉ USD, tăng 10,1%; túi xách, vali, mũ và ô dù đạt 181 triệu USD, tăng 8,4%...
Bên phía NK, các mặt hàng có mức tăng cao về kim ngạch là nguyên liệu phục vụ sản xuất như bông, vải, sợi, phôi thép, máy tính và linh kiện, phụ tùng ôtô, xe máy. Trong đó bông các loại đạt 92 nghìn tấn, tăng 162,9%; linh kiện phụ tùng ôtô đạt 433 triệu USD, tăng 119,8%; linh kiện xe máy đạt 179 triệu USD, tăng 82,7%; sản phẩm từ dầu mỏ đạt 169 triệu USD, tăng 65,7%; kim loại thường đạt 149 nghìn tấn, tăng 55,2%; máy tính và linh kiện điện tử đạt hơn 1 tỉ USD, tăng 53%; hóa chất đạt 430 triệu USD, tăng 36,5%; nguyên phụ liệu dệt may, da đạt 483 triệu USD, tăng 21,7%; sắt thép các loại đạt 1,65 triệu tấn, tăng 16,2% (trong đó phôi thép đạt 444 nghìn tấn, tăng 21%); ôtô nguyên chiếc đạt 8.941 chiếc, tăng 14,1%; vải các loại đạt 955 triệu USD, tăng 13,3% so với cùng kỳ năm 2009.
Theo các chuyên gia kinh tế, việc đẩy mạnh NK các mặt hàng nguyên liệu sản xuất thể hiện sự phục hồi và tăng trưởng của sản xuất trong nước. Theo số liệu thống kê, một số mặt hàng công nghiệp nhập khẩu có kim ngạch giảm trong quý I gồm xăng dầu các loại đạt 2,67 triệu tấn, giảm 14,4%; khí đốt hóa lỏng đạt 147 nghìn tấn, giảm 24,6%; xe máy nguyên chiếc đạt 24.291 chiếc, giảm 30,5% so với cùng kỳ.
Để thực hiện mục tiêu kiềm chế nhập siêu năm nay dưới 20%, ngành công thương sẽ phải giữ kim ngạch NK không quá 71,9 tỉ USD (chỉ tăng 5,3% so với năm 2009), theo đó nhập siêu tương ứng không quá 12 tỉ USD. Nhưng theo phân tích của các chuyên gia kinh tế, sẽ rất khó giữ mức tăng NK năm 2010 tăng thấp hơn 9%.
Được biết, ngành dệt may trong hai tháng đầu năm đã XK được 1,46 tỉ USD (tăng 13% so với cùng kỳ) thì đã phải chi 991 triệu USD để nhập bông, vải, sợi, nguyên phụ liệu (riêng bông nhập khẩu tăng tới 156,3%, sợi tăng 66,1% so với cùng kỳ).
Tương tự, ngành phân bón hai tháng đầu năm đã XK được 75 triệu USD hóa chất các loại, nhưng đã phải NK hơn 200 triệu USD phân bón. Nguyên nhân của việc gia tăng nhập siêu là do nền kinh tế đang còn quá phụ thuộc vào nguyên, phụ liệu NK vốn là đầu vào cho cả sản xuất và XK. Nếu giảm NK nguyên liệu, Việt Nam sẽ không có hàng để XK. Ngược lại, tăng NK nguyên liệu sẽ đẩy nhập siêu tăng. Trong điều kiện giá cả các mặt hàng nguyên liệu thế giới tăng mạnh trở lại, nỗ lực kiểm soát nhập siêu đang là một thách thức đối với cả nền kinh tế.
Để kiểm soát nhập siêu, Bộ Công thương đã áp dụng các biện pháp như ban hành hạn ngạch thuế quan, áp dụng cấp phép NK tự động, tăng thuế NK... và đã triển khai thực hiện trong quý I/2010.
Tuy nhiên, các biện pháp hạn chế nhập siêu hiện nay chủ yếu mới chỉ tập trung vào nhóm các mặt hàng tiêu dùng như ôtô nguyên chiếc dưới 9 chỗ, điện thoại, linh kiện ôtô... nhưng tỉ trọng của nhóm mặt hàng này rất thấp, chỉ chiếm 8,8% trong tổng kim ngạch NK, trong khi, nhóm hàng cần NK là nguyên liệu (chiếm tới 82,6%, gấp gần 10 lần) lại khó có khả năng áp dụng các biện pháp hạn chế. Điều này cho thấy các giải pháp hiện tại để nhằm mục tiêu giảm nhập siêu hiện chưa thực sự đem lại kết quả như mong muốn.
Tuy nhiên, không thể “buông xuôi” mục tiêu chống nhập siêu. Về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Công Thương Vũ Huy Hoàng khẳng định: “Chúng ta phải tập trung, nỗ lực cao độ kiềm chế nhập siêu, bởi đây không chỉ là vấn đề hoàn thành nhiệm vụ mà còn liên quan đến cân đối vĩ mô, chính sách tiền tệ, ngoại hối”.
Còn để giải quyết được tận gốc của tình trạng nhập siêu, các chuyên gia kinh tế đều cho rằng cần sớm tập trung xây dựng các vùng nguyên, phụ liệu phục vụ XK, điều này không chỉ hạn chế nhập siêu mà còn giúp doanh nghiệp chủ động đối phó với biến động của thị trường thế giới.